ياصاحب الزمان

مدیر بخش «خدمات مشاوره‌ای» بیست و یکمین نمایشگاه بین‌المللی قرآن درباره پاسخ به شبهات مطرح شده در بحث کلامی این بخش بیان کرد: عمده فعالیت و هدف اصلی ما در زمینه مباحث اعتقادی و کلامی و پاسخ‌گویی به شبهاتی است که توسط مستشرقان و افرادی در داخل کشور به قرآن و اهل بیت (ع) وارد شده است. ما در این بخش از استادان و متخصصان برجسته‌ای برای پاسخ‌گویی به سوالات و شبهات دعوت کرده‌ایم.-

به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، حجت‌الاسلام و‌المسلمین دکتر محمد‌حسین توانایی اظهار کرد: فعالیت‌های بخش مشاوره‌ای نمایشگاه که امسال برای نخستین بار به‌صورت متمرکز خدمات مشاوره‌ای را ارایه می‌کند، به چند بخش تقسیم می‌شود. بخش نخست، خدمات مشاوره‌ای روانشناختی به‌صورت تخصصی و حتی روانشناسی بالینی است. بخش دوم، خدمات مشاوره‌ای مذهبی است که در زمینه مباحث فقهی، اخلاق، پاسخ به سوالات شرعی و شبهات دینی مطرح می‌شود. 

این مدرس دانشگاه افزود: در بخش سوم، خدمات تربیتی و خانواده و ازدواج مطرح می‌شود و بخش چهارم هم بخش پژوهشی است که به ارایه مشاوره به طرح‌های پژوهشی در سطح پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد و دکترای رشته الهیات و به‌ویژه علوم قرآن و حدیث در انتخاب موضوع اختصاص دارد. هر چهار قسمت فعالیت‌های بخش خدمات مشاوره با رویکرد سبک زندگی است که شعار نمایشگاه بیست و یکم محسوب می‌شود. 

حجت‌الاسلام و‌المسلمین توانایی در تشریح فعالیت این بخش عنوان کرد: درباره بحث عصمت انبیاء (ع) و اهل بیت (ع) ممکن است سوالاتی مطرح شود. گاهی از داخل و خارج شنیده می‌شود که عصمت آن بزرگواران را زیر سوال می‌برند. ما معتقدیم که انبیاء (ع) از حضرت آدم (ع) تا حضرت خاتم (ص) همه معصوم بودند. گاهی نسبت خطایی هم که در قرآن به‌ آن‌ها داده می‌شود و گاهی آن بزرگواران از خدا طلب مغفرت کردند، مربوط به همان نظریه‌ای است که اندیشمندان و مفسران بزرگ شیعه از آن به «ترک اولی» تعبیر کرده‌اند که در تفاسیر مفسر عالی‌قدر آیت‌الله جوادی آملی یا در ادامه مباحث آیت‌الله علامه طباطبایی هم مطرح شده است. 

مدیر‌کل دفتر پژوهش‌ و برنامه‌ریزی معاونت قرآن و عترت اظهار کرد: نظر شیعه به‌طور قاطع این است که از نخستین تا آخرین پیامبر؛ از ابتدا تا انتهای عمر، همه معصوم بودند. با این‌که در این زمینه اختلاف نظرهایی وجود دارد ولی ما به‌عنوان یک مسلمان شیعه معتقدیم که همه آن‌ها معصوم‌اند. اهل بیت عصمت و طهارت (ع) از امام علی (ع) تا حضرت ولی‌عصر (عج) هم که توسط پیامبر خاتم (ص) تعیین شدند، به دلایل عقلی و نقلی که در آیات و روایات وجود دارد، عصمت دارند. در جریان برپایی نمایشگاه قرآن کریم، مشاوران متخصص ما به این شبهات به هر شکل و موضوعی پاسخ خواهند داد. 

وی درباره پاسخ‌ ‌گویی به مساله شبهات مرتبط با مباحث کلامی جدید که امروزه از سوی افرادی مطرح می‌شوند و اصل مباحث فقهی را زیر سوال می‌برند، گفت: به شبهات قدیمی‌تر در مباحث و کتاب‌های تفسیری توسط مفسران اهل سنت و شیعه پاسخ‌های بسیاری داده شده است ولی امروز مساله مهم شبهات جدید است. این شبهات از سوی افرادی که گاهی متاسفانه به آن‌ها لقب دانشمند هم داده می‌شود، بسیار عمیق است و گاهی حتی وحی را زیر سوال می‌برند. 

مدیر‌کل سابق پژوهش ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر کشور در تکمیل این بحث ادامه داد: یکی از این افراد که مباحث بسیاری را هم در حوزه اخلاق و مباحث معرفتی از وی داریم ولی با نظام و مقام معظم رهبری زاویه پیدا کرد و شان جایگاه ولایت مطلقه فقیه را که ما به آن قائلیم، زیر سوال برد و مباحثی را مطرح کرد. گاهی استنباط ما این است که متاسفانه بخشی از وحی با این دیدگاه‌ها زیر سوال می‌رود. به‌نظر می‌رسد که جوانان ما نیاز دارند که پاسخ‌های دقیق این شبهات جدید را هم بشنوند. ما برای پاسخگووی به شبهات این بخش هم مشاوران متخصصی را از حوزه و دانشگاه در نظر گرفته‌ایم. 

توانایی در این باره یادآور شد: افراد دیگری هم هستند که درباره مسایل دینی و اعتقادی از جمله عصمت اهل بیت‌ (ع) اظهار نظرهایی می‌کنند و حتی مساله امام زمان (عج) و انتظار و فرج را زیر سوال می‌برند. ما از این افراد برائت می‌جوییم و به آن‌ها هیچ اعتقادی نداریم. به‌عنوان یک کارشناسی که سال‌ها در حوزه علمیه و دانشگاه تحقیقات مفصلی را در حوزه مسایل دینی و قرآن و حدیث داشته‌ام، جوانان را توصیه می‌کنم که برای دریافتن پاسخ این‌گونه سوالات خود به نظرات آگاهان و مفسران و دانشمندان حوزه‌های علمیه قم، مشهد و اصفهان و استادان برجسته دانشگاهی مراجعه کنند که خدای ناکرده دچار خطایی در برداشت و عقاید و معرفت‌شناسی نشوند. 

مدیر بخش «خدمات مشاوره‌ای» نمایشگاه بین‌المللی قرآن درباره مباحث ارایه شده در این بخش در ارتباط با عرفان‌های نوظهور یا فرقه‌های انحرافی به عنوان یکی از موضوعاتی که امروزه گریبانگیر فضای فکری جوانان است، عنوان کرد: بیش از یک دهه است که بحث عرفان‌های نوظهور در کشور مطرح می‌شود. امروزه دوگونه عرفان نوظهور وجود دارد؛ یک دسته عرفان‌هایی مانند اوشو که مدعی دین جدیدند و دسته دیگر که مدعی دین جدید نیستند و فقط مدعی دادن معرفت و آرامش به انسانند که این گروه حتی از گروه اول هم خطرناک‌ترند، زیرا گروه اول در برابر ادیان بزرگی مانند یهود، مسیحیت و اسلام مدعی آوردن دین جدیدند که چندان پذیرفتنی نیست اما عرفان‌های جدیدتر در قالب‌‌هایی همچون مدیتیشن متعالی سعی در القای بدعت‌هایی در افراد دارند. 

دکترای علوم قرآن و حدیث درادامه سخنانش درباره عرفان‌های نوظهور گفت: به عنان مثال، مدیتیشن جدید به افراد می‌گوید که روزی یک بار می‌توانند برای حالت مراقبه تمرکز کنند. ما مراقبه را سال‌ها است در عرفان واقعی خودمان داریم. مرحوم میرزا جواد ملکی تبریزی کتاب «المراقبات» را نوشته و به فارسی هم ترجمه شده و این اثر بهترین کتاب برای مراقبه و حالات درونی است. آثار حضرت امام خمینی (ره) از جمله «چهل حدیث»، «دیوان شعر»، «آداب‌الصلاه» و «اسرا‌ر‌الصلاه» مملو از مباحث عرفانی است و می‌توان با اعتقاد کامل به جای این‌که به سراغ عرفان‌هایی که از شرق، هندوستان یا از آمریکای لاتین آمده‌اند، برویم و از این آثار بهره کافی را ببریم.

این مدرس دانشگاه در پایان اظهار کرد: از همکاران حوزه و دانشگاه تقاضا می‌کنم که حقایق ناب دینی و اسلامی ما را بر اساس منابع موثق عرفانی خودمان همچون قرآن کریم، دعاهای بسیار ارزشمند موجود در صحیفه سجادیه از امام‌العارفین (ع) و دعاهای عرفانی نقل شده از امام‌الموحدین علی (ع) در نهج‌البلاغه برای جوانان تشریح کنند. وقتی جوان ما با این مباحث و حتی با دیوان‌های حافظ و سعدی و مولانا از گذشته آشنا باشد  یا در عصر امروز بتواند از محضر امثال آیت‌الله جوادی آملی بهره بگیرد و از قلم بسیار روان موجود در آثار عارف بزرگ مرحوم آیت‌الله بهجت سود ببرند، هیچ نیازی به یوگا و مدیتیشن نخواهد داشت. 

حجت‌الاسلام و‌المسلمین توانایی، مدیر بخش «خدمات مشاوره‌ای» بیست و یکمین نمایشگاه بین‌المللی قرآن کریم، دارای مدرک دکترای علوم قرآن و حدیث و عضو هیات علمی دانشگاه است. وی پیش از این مدیر‌کل پژوهش ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر کشور بوده است و اکنون در به‌عنوان مدیر‌کل دفتر پژوهش‌ و برنامه‌ریزی معاونت قرآن و عترت در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی خدمت می‌کند. وی نویسنده کتاب‌هایی با موضوعات قرآنی، مهارت‌های زندگی و راهنمای عمره دانشجویی است. از این استاد دانشگاه تاکنون ده‌ها مقاله علمی‌-‌پژوهشی و علمی‌-‌تخصصی در مجلات قرآنی و حدیثی به‌چاپ رسیده است. 

آخرین کتاب وی با عنوان «آیین و سبک زندگی؛ با تاکید بر سوالات اساسی و محوری مقام معظم رهبری» در بیست و یکمین نمایشگاه بین‌المللی قرآن عرضه خواهد شد.

الهی!

چه خوش روزی که خورشید جلال تو بما نظری کند...چه خوش روزی که مشتاق از مشاهده

جمال تو مارا خبری دهد...جان خود را طعمه ی باز سازیم که در فضای طلب تو پروازی

کند...و دل خود را نثار دوستی کنیم که بر سر کوی تو آوازی دهد...

الهی!

ما در دنیا معصیت می کردیم...دوست تو محمد(ص)غمگین شود و دشمن تو ابلیس شاد...!

الهی!

     کدام درد بود از این بیش... که معشوق توانگر و عاشق درویش...

الهی!

          دست با ادب دراز است و پای بی ادب...

الهی!

        جان به لب رسید...تا جام به لب رسید

آقا اجازه!

دست خودم نیست خسته ام،

در درس عشق، من صف آخر نشسته ام،

یعنی نمی شود که ببینم سحر رسید؟

درس غریب "غیبت کبری" به سر رسید؟

آقا اجازه!

بغض گرفته گلویمان،

آنقدر رد شدیم که رفت آبرویمان،

استاد عشق!

صاحب عالم!

گل بهشت!

باید که مشق نام تورا تا ابد نوشت.

یک جمعه دیگر گذشت.

اللهم عجل فرجه و سهل مخرجه و اوسع منهجه

الهی!

یک دل پر درد دارم و یک جان پر زجر...خداوندا این بیچاره را چه تدبیر...بار خدایا در ماندم از تو ، لیکن در ماندم در تو...

          *اگر غایب باشم گویی کجایی و اگر به درگاه آیم در را نگشایی*

الهی!

   خود را از همه به تو وابستم...

                      اگر بداری تو را پرستم و اگر نداری خود پرستم...

                                   نومید مساز...بگیر دستم

الهی!

           دستم گیر که دست آویز ندارم...و عذرم پذیر که پای گریز ندارم

الهی!

            اگر طاعت بسی ندارم... در هر دو جهان جز تو کسی ندارم

اصل ۱۱۱ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران:

هر گاه رهبر از انجام وظایف قانونی خود ناتوان شود. یا فاقد یکی از شرایط مذکور در اصول پنجم و یکصد و نهم گردد، یا معلوم شود از آغاز فاقد بعضی از شرایط بوده‌است، از مقام خود بر کنار خواهد شد. تشخیص این امر به عهده خبرگان مذکور در اصل یکصد و هشتم است. در صورت فوت یا کناره‌گیری یا عزل رهبر، خبرگان موظفند، در اسرع وقت نسبت به تعیین و معرفی رهبر جدید اقدام نمایند. تا هنگام معرفی رهبر، شورایی مرکب از رییس جمهور، رییس قوه قضاییه و یکی از فقهای شورای نگهبان انتخاب مجمع تشخیص مصلحت نظام، همه وظایف رهبری را به طور موقت به عهده می‌گیرد و چنانچه در این مدت یکی از آنان به هر دلیل نتواند انجام وظیفه نماید، فرد درگیر به انتخاب مجمع، با حفظ اکثریت فقهاء، در شورا به جای وی منصوب می‌گردد. این شورا در خصوص وظایف بندهای ۱ و ۳ و ۵ و ۱۰ و قسمت‌های (د) و (ه) و (و) بند ۶ اصل یکصد و دهم، پس از تصویب سه چهارم اعضاء مجمع تشخیص مصلحت نظام اقدام می‌کند. هر گاه رهبر بر اثر بیماری یا حداکثر دیگری موقتاً از انجام وظایف رهبری ناتوان شود، در این مدت شورای مذکور در این اصل وظایف او را عهده‌دار خواهد بود.

اصل سابق:

هر گاه رهبر یا یکی از اعضای شورای رهبر یا یکی از اعضای شورای رهبری از انجام وظایف قانونی رهبری ناتوان شود یا فاقد یکی از شرایط مذکور در اصل یکصد و نهم گردد از مقام خود بر کنار خواهد شد. تشخیص این امر به عهده خبرگان مذکور در اصل یکصد و هشتم است.

مقررات تشکیل خبرگان برای رسیدگی و عمل به این اصل در اولین اجلاسیه خبرگان تعیین می‌شود.

*مرغ دل روی بام شادی میشینه

عاشقا دلاشون پر زده مدینه

عیدِ آسمون و هم زمین مبارک

جشن رحمة لّلعالمین مبارک

هستی...تو رسول امجد مولانا یا احمد

خنده روی لب پیر و جوون

همه ی فرشته ها نغمه خون

بارون عنایت الهی

می باره از ابرای آسمون

یا نبی یا مصطفی یا احمد...

*گنبد سبز تو برده این دلارو

نگاهِت میخره قلب عاشقارو

آقا به خدا ما جزوِ زائراتیم

آقا به خدا نوکر بچه هاتیم

ای تو...نور حیّ سرمد مولانا یا احمد

برا ما ای به فدای نورِ

مهر تابانِ خوش عهدیِ تو

بهترین عیدیِ ماهِ ربیع

خبر ظهور مهدیِ تو

یا نبی یا مصطفی یا احمد...

*دم به دم ، دمِ زیبای قلب عاشق

سیدی مددی یا امامِ صادق

شاده دلِ ما به یمنِ مقدم تو

چشمام مونسِ نسیمِ شبنم تو

هستی...تو قرآنِ ناطق یا امامِ صادق

ای نگار ناب و بی قرینه

آرزوی دل ما همینه

یه روزی با مرگ آل سعود

روز میلادِت بیایم مدینه

گل فاطمه(س) امامِ صادق...

اصل ۱۱۰ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران:

*تعیین سیاستها کلی نظام جمهوری اسلامی ایران پس از مشورت با مجمع تشخیص مصلحت نظام.

*نظارت بر حسن اجرای سیاستهای کلی نظام.

فرمان همه‌پرسی.

فرماندهی کل نیروهای مسلح.

اعلام جنگ و صلح و بسیج نیروهای مردمی.

نصب و عزل و قبول استعفای: مسئولان کشور.

تعیین فقهای شورای نگهبان.

تعیین رئیس قوه قضاییه.

تعیین رئیس سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران.

تعیین رئیس ستاد کل نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران.

تعیین فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی.

تعیین فرماندهان عالی نیروهای نظامی و انتظامی.

حل اختلاف و تنظیم روابط قوای سه‌گانه.

حل معضلات نظام که از طرق عادی قابل حل نیست، از طریق مجمع تشخیص مصلحت نظام.

امضاء حکم ریاست جمهوری پس از انتخاب مردم صلاحیت داوطلبان ریاست جمهوری از جهت دارا بودن شرایطی که در این قانون می‌آید، باید قبل از انتخابات به تأیید شورای نگهبان و در دوره اول به تأیید رهبری برسد.

عزل رییس جمهور با در نظر گرفتن مصالح کشور پس از حکم دیوان عالی کشور به تخلف وی از وظایف قانونی، یا رأی مجلس شورای اسلامی به عدم کفایت وی بر اساس اصل هشتاد و نهم.

عفو یا تخفیف مجازات محکومیت در حدود موازین اسلامی پس از پیشنهاد رییس قوه قضاییه.

رهبر می‌تواند بعضی از وظایف و اختیارات خود را به شخص دیگری تفویض کند.

اصل سابق وظایف و اختیارات رهبری:

تعیین فقهای شورای نگهبان.

نصب عالیترین مقام قضایی کشور.

فرماندهی کلی نیروهای مسلح به ترتیب زیر:

نصب و عزل رییس ستاد مشترک.

نصب و عزل فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی.

تشکیل شورای عالی دفاع ملی، مرکب از هفت نفر از اعضای زیر:

رییس جمهور.

نخست‌وزیر.

وزیر دفاع.

رییس ستاد مشترک.

فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی.

دو مشاور به تعیین رهبر.

تعیین فرماندهان عالی نیروهای سه‌گانه به پیشنهاد شورای عالی دفاع.

اعلام جنگ و صلح و بسیج نیروهای به پیشنهاد شورای عالی دفاع.

امضای حکم ریاست جمهور پس از انتخاب مردم صلاحیت داوطلبان ریاست جمهوری از جهت دارا بودن شرایطی که در این قانون می‌آید باید قبل از انتخابات به تأیید شورای نگهبان و در دوره اول به تأیید رهبری برسد.

عزل رییس جمهور با در نظر گرفتن مصالح کشور، پس از حکم دیوان عالی کشور به تخلف وی از وظایف قانونی یا رأی مجلس شورای ملی به عدم کفایت سیاسی او.

عفو یا تخفیف مجازات محکومیت، در حدود موازین اسلامی، پس از پیشنهاد دیوان عالی کشور.

رهبر

اصل ۱۰۹ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران:

صلاحیت علمی لازم برای افتاء در ابواب مختلف فقه.

عدالت و تقوای لازم برای رهبری امت اسلام.

بینش صحیح سیاسی و اجتماعی، تدبیر، شجاعت، مدیریت و قدرت کافی برای رهبری.

در صورت تعدد واجدین شرایط فوق، شخصی که دارای بینش فقهی و سیاسی قوی‌تر باشد مقدم است.

اصل سابق:

شرایط و صفات رهبر یا اعضای شورای رهبری:

صلاحیت علمی و تقوایی لازم برای افتاء و مرجعیت.

بینش سیاسی و اجتماعی و شجاعت و قدرت و مدیریت کافی برای رهبری

فرقه های امامیه در دوران حیرت

با درگذشت حسن عسکری(و. ۲۶۰ ه.ق. /۸۷۴ م.)، امام یازدهم شیعه، سردرگمی بزرگی برای نیم قرن در بین شیعیان پدید آمد که نویسندگان شیعه از آن تحت عنوان «دوران حیرت» نام می‌برند.[۱۱] در این دوران، انشقاق در بین شیعیان شدت یافت و جنبش‌های رقیب مانند اسماعیلیه نیز استفادهٔ کافی از این موقعیت نمودند. تبلیغات در این دوران به حدی بود که بسیاری از شیعیان و بسیاری از بزرگان شیعهٔ امامی، مذهب خود را ترک نمودند.[۱۱] شیعه امامی به فرق متعدد منشعب شد. مسعودی (و. ۳۴۶ ه.ق. /۹۵۷ م.) در کتاب مروج‌الذهب تعداد این فرقه‌ها را بیست فرقه شمرده‌است[۶۷] و حسن ابن موسی نوبختی (و. حدود ۳۰۰ ه.ق.) در کتاب فرق الشیعه، از چهارده فرقه با ذکر جزئیات اعتقادی آنها نام می‌برد.[۶۸]

) ابو عمرو عثمان بن سعید عَمری

منابع شیعه اطلاعات کمی در مورد زندگی دو نایب اول امام زمان به دست می‌دهند. عثمان ادعا می‌نمود که فرزند حسن عسکری را به چشم دیده بود. او از وکیلان حسن عسکری و هادی بوده‌است[۱۲۶]. به اعتقاد کنونی شیعه، عثمان بن سعید مستقیماً توسط حسن عسکری به نیابت تعیین شده بود، هر چند به گفته کِلِم چنین پیداست که تعیین وی به سمت واسطه امام دوازدهم به طور رسمی نبوده‌است.[۲۷] او سازماندهی شیعیان سامرا را به عهده داشت. در زمان حسن عسکری، عثمان پول از شیعیان عراق به شیعیان سامرا (که تحت کنترل شدید عباسیان بودند) می‌رساند. عثمان کسی بود که بعد از مرگ حسن عسکری، مراسم خاکسپاری او را سازمان‌دهی کرد.[۲۷]

۲) ابو جعفر محمد بن عثمان بن سعید

محمد همراه پدرش عثمان بن سعید، وکالت حسن عسکری را بر عهده داشت. از دیدگاه کنونی شیعه، محمد چهل سال وکالت را عهده‌دار بود و طی این مدت وجوهات شیعیان را تحویل می‌گرفت و توقیعاتی از جانب امام به آنان می‌داد. وی سرانجام در سال ۳۰۵ قمری درگذشت.[۱۲۷]

۳) ابوالقاسم حسین بن روح نوبختی

نکته مهم در مورد او این بود که بعد از ربع قرن٬ ارتباط رسمی با امام غائب از سر گرفته‌شد. اولین توقیعی که نوبختی در ۲۴ شوال ۳۰۵ هجری ارائه نمود٬ فرمانی بود که امام غائب در آن حسین بن روح را بعنوان نفر اول سلسله مراتب شیعه تائید می‌کرد.[۴۴] به گفتهٔ شیخ طوسی شروع نیابت نوبختی به سال ۳۰۶ ه.ق./ ۹۱۷ م. بود. او توقیعاتی را منتسب به امام زمان ارائه می‌کرد و به پرسش‌های علمای قم پاسخ می‌داد. چنین به نظر می‌رسد که حسین بن روح نوبختی بیش از نواب پیشین نزد شیعیان هم عصرش شناخته شده بود. حسین بن روح توانست به عنوان تنها نائب زمان خود توسط شیعیان پذیرفته شود و خاندان نوبختی تأثیر غالبی بر جامعه شیعیان و علما داشتند.[۲۷] حسین بن روح همچنین کوشید تا غیبت را علاوه بر توجیه براساس حدیث، با رویکردی عقلی نیز توجیه نماید.[۲۷] حسین بن روح علاوه بر آنکه در میان شیعیان بغداد از موقعیت اجتماعی خوبی بهره‌مند بود، در میان دستگاه خلافت عباسی بخصوص آل فرات نیز از نفوذ و احترام قابل ملاحظه‌ای برخوردار بود.[۲۷]

در دوران حسین بن روح، ابوجعفر محمد بن علی الشلمغانی (اعدام شده در سال ۳۲۲/ ۹۳۳) دستیار حسین روح و مامور او در بغداد، ادعا کرد که او سفیر واقعی و برحق حسین بن روح است و البته پس از چندی بطور کلی قضیه وجود امام غایب را انکار کرد. همچنین منصور حلاج نیز از کسانی بود که به مخالفت با نیابت حسین بن روح پرداخت و هر دو خشم شیعیان آن زمان را بر انگیختند و با نفوذی که خاندان نوبختی داشتند، توسط دولت عباسی اعدام شدند.[۱۲۸]

۴) ابوالحسن علی بن محمد سمری (و. ۳۲۹ ه.ق. / ۹۴۱ م.)

از دیدگاه تاریخی، تنها در زمان خاندان نوبختی بود که نواب مورد پذیرش عموم شیعه بودند و کنترل شیعیان را در دست داشتند. در زمان علی بن محمد، این کنترل دوباره از بین رفت و مورد پذیرش عموم شیعیان نبود. با مرگ سمری در سال ۳۲۹ دوران موسوم به غیبت کبری شروع شد.[۲۷]